အစိုးရအပြောင်းအလဲရဲ့ အဖိုးအခကို ပြန်သုံးသပ်နေကြတဲ့ အီရန်ပြည်သူတွေ

Financial Times တီဟီရန် သတင်းထောက် Najmeh Bozoramehr ရေးသားသည်။

(မိုးမခ) မတ် ၁၂၊ ၂၀၂၆

ဇန်နဝါရီလက အီရန်နိုင်ငံတွင် ဆန္ဒပြမှုများအား ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်စွာ နှိမ်နင်းရာတွင် ထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးပြီးနောက် မန်ဒါနာသည် နိုင်ငံတွင်းမှ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဆိုသည့် မျှော်လင့်ချက်ကို စွန့်လွှတ်လိုက်သည်။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးဦးဆောင်သော အစိုးရဖြုတ်ချမှု ဆိုလိုသည့်တိုင် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ ခေါင်းဆောင်များ အာဏာရယူထားခြင်းကို လက်လွှတ်သင့်ပြီဟု သူမကောက်ချက်ချခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ထိုနှစ်နိုင်ငံက ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် အာယာတိုလာ အလီခါမေနီ၏ နေအိမ်အဆောက်အအုံကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၎င်းနှင့် ၎င်း၏ မိသားစုဝင် အများအပြားကို သတ်ဖြတ်လိုက်သည့်အခါတွင် မန်ဒါနာ (နာမည်လွှဲ) သည် သူမအလိုရှိသော အပြောင်းအလဲ နောက်ဆုံးတွင် ရောက်ရှိလာပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။

ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာကောင်းသော နေ့ရက်များအတွင်း သူမ၏အတွေ့အကြုံက ထိုယုံကြည်ချက်ကို ပျက်ပြားစေခဲ့သည်။ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများသည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာနေရာများနှင့် အဆင့်မြင့်အစိုးရအဖွဲ့အစည်းဝင်များကိုသာ ပစ်မှတ်ထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ အရပ်ဘက်အခြေခံအဆောက်အအုံကိုလည်း အကြိမ်ကြိမ် ထိမှန်ခဲ့သည်။

စနေနေ့ပတ်လည်တွင် တီဟီရန်မြို့သည် အစ္စရေးက မြို့ပတ်လည်ရှိ လောင်စာဆီသိုလှောင်ရုံများကို ဗုံးကြဲပြီးနောက် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသော မီးခိုးငွေ့များ ဖုံးလွှမ်းသွားခဲ့သည်။ အင်္ဂါနေ့တွင် ကြီးမားသော ပေါက်ကွဲမှုများက လျှပ်စစ်မီး ပြတ်တောက်မှု အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

"ကျွန်မတို့ ဗုံးကျဲခံရမယ်လို့ မထင်ထားဘူး" ဟု တီဟီရန်မြို့လယ်ရှိ ဗန်နက်ရင်ပြင်အနီးရှိ သူမ၏တိုက်ခန်းအနီး ကြီးမားသော ပေါက်ကွဲမှုတစ်ခုအပြီးတွင် မန်ဒါနာက တုန်ရီနေသော အသံဖြင့် ပြောကြားခဲ့သည်။ "ကျွန်မတို့ရဲ့ မြို့၊ ကျွန်မတို့ရဲ့ နိုင်ငံ၊ ဒီလိုဖြစ်ရမယ်လို့ မထင်ထားဘူး။ ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံက သွေးမြေကျမှုမရှိတဲ့ သန့်ရှင်းတဲ့ အစိုးရဖြုတ်ချမှုကို မြင်ခဲ့ရပေမယ့် ဒီနေရာမှာ ဘာလို့မဖြစ်ရတာလဲ။"

ပျက်စီးမှုပမာဏနှင့် ခါမနေအီ၏သား မိုဂျတဗာကို စိန်ခေါ်မှုအဖြစ် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်အသစ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော အစ္စလာမ္မစ်အစိုးရ၏ ထင်ရှားသော ခံနိုင်ရည်ရှိမှုက အီရန်နိုင်ငံသားအများအပြားကို နိုင်ငံခြားဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုက ၎င်း၏အဆုံးသတ်ကို ဆောင်ကြဉ်းပေးနိုင်မည်ဟူသော မျှော်လင့်ချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။

စစ်ပွဲစတင်ပြီး နှစ်ပတ်နီးပါးအကြာတွင် ဇန်နဝါရီလက နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လူထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့ရသော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သည့် နှိမ်နင်းမှုဖြင့် ချေမှုန်းခံခဲ့ရသည့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး မငြိမ်သက်မှုမျိုး နောက်တခါ ပြန်အုံကြွမည့် အရိပ်အယောင်ပင် မရှိသေးပေ။

ယင်းအစား အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံကို မုန်းတီးသူများပင် အပါအဝင် အများအပြားသည် ပျက်စီးမှုများနှင့် အီရန်အစိုးရက ပိုမိုပြင်းထန်စွာ တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်လာပါက လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေး အဆောက်အအုံများကို ပစ်မှတ်ထားမည်ဟု ဒေါ်နယ်ထရန့်၏ ခြိမ်းခြောက်မှုအပါအဝင် မှတ်ချက်များကြောင့် နောက်ပြန်ဆုတ်သွားပုံရသည်။

အမေရိကန်သမ္မတကလည်း စစ်ပွဲအပြီးတွင် အီရန်၏မြေပုံသည် "ဖြစ်နိုင်ခြေမရှိသလောက်" အတိုင်းသာ ရှိလိမ့်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ယင်းပဋိပက္ခသည် နိုင်ငံကို ကွဲသွားစေနိုင်မည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

အစိုးရနှင့် စစ်ပွဲကို ဝေဖန်သူ တီဟီရန်မြို့မှ လူမှုဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးက ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က အစ္စရေး၏ အီရန်နိုင်ငံအား ၁၂ ရက်ကြာ ပဋိပက္ခအတွင်း လူများ နိုင်ငံတော်အလံကို စည်းလုံးညီညွတ်စွာ ရပ်တည်ခဲ့စဉ်က ဖြစ်ပျက်ခဲ့သကဲ့သို့ "စစ်ပွဲမှ ပေါ်ထွက်လာသော မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်" ကြီးထွားလာမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်မှန် အထောက်အထားများ ရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

"အီရန်နိုင်ငံ ပျက်စီးမည်ကို ကြောက်ရွံ့မှုက လူများကို ပိုမိုစည်းလုံးစေပြီး ဤကြီးမားသော ပဋိပက္ခ၏ အကျိုးဆက်များကို ၎င်းတို့ စိုးရိမ်လာကြသည်" ဟု အမည်မဖော်လိုသည့် ထိုလူမှုဗေဒပညာရှင်က ဆိုသည်။

လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများသည် ရဲစခန်းများ၊ စစ်ဘက်အဆောက်အအုံများနှင့် လူနေရပ်ကွက်များတွင် နေထိုင်သော အရာရှိများကို ပစ်မှတ်ထားသဖြင့် စစ်ဘက်မဟုတ်သော နေရာများသည် နောက်ဆက်တွဲ ထိခိုက်ပျက်စီးမှု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ တရားဝင်စာရင်းများအရ အရပ်သား ၁၀၀၀ ကျော် သေဆုံးပြီး အိမ်ခြေ ၈၀၀၀ ကျော် ပျက်စီးခဲ့သည် သို့မဟုတ် လုံးဝပျက်စီးခဲ့သည်။

ကျောင်းများ၊ ရေချိုထုတ်စက်ရုံ၊ ခရီးသည်တင်လေယာဉ်များနှင့် တီဟီရန်မြို့၏ ဂရန်ဘာဇာနှင့် ဂိုလက်စတန်နန်းတော်ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အထင်ကရနေရာများ ပျက်စီးသည့် မြင်ကွင်းများက အီရန်နိုင်ငံသား အများအပြားကို ထိတ်လန့်စေခဲ့သည်။

"သူတို့က ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ချင်တယ်ဆိုရင် ဘာလို့ စစ်အပြည့်ဆင်နွှဲနေတာလဲ" ဟု အမျိုးသမီးတစ်ဦးက မေးခွန်းထုတ်ခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီက သူမသည် နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပြည်ပရှိ အီရန်နိုင်ငံသား အများအပြား ကဲ့သို့ပင် စစ်ရေးဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို ကြိုဆိုခဲ့သူဖြစ်သည်။

ပြည်ပရောက် အသိုင်းအဝိုင်းများသည် အနောက်နိုင်ငံမြို့တော်များတွင် စုဝေးပွဲကြီးများ ကျင်းပကာ အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံကို အဆုံးသတ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဖြုတ်ချခံခဲ့ရသော ရှားဘုရင်၏ ပြည်ပရောက်သား ရီဇာ ပါလာဗီကလည်း စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး အစိုးရပြိုလဲသည်နှင့် အီရန်နိုင်ငံကို ဦးဆောင်ရန် ပြန်လာမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။

"သူ သူ့သမီးသုံးယောက်နဲ့ အခုလာပြီး ဗုံးခံရတာ ဘယ်လိုခံစားရလဲ ကြည့်သင့်တယ်" ဟု လက်ရှိအစိုးရကို ဆန့်ကျင်သော်လည်း ဘုရင်စနစ်သို့ ပြန်သွားရေးကိုလည်း ငြင်းပယ်သည့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးက ပြောကြားခဲ့သည်။ "စစ်ပွဲကို ထောက်ခံသူတွေက အခုတာဝန်ယူသင့်တယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့ တာဝန်ယူလိမ့်မယ်လို့ ကျွန်မ သံသယရှိတယ်။"

ဇွန်လစစ်ပွဲအတွင်း အီရန်နိုင်ငံသား အများအပြားသည် ၎င်းတို့၏ ခေါင်းဆောင်များအပေါ် မယုံကြည်မှုကို ဘေးဖယ်ထားကာ မျိုးချစ်စိတ်ဖြင့် လှုပ်ရှားမှုများကို လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ကြသောအခါ အစိုးရက ၎င်းကို ပြည်သူ့ထောက်ခံမှု၏ သက်သေအဖြစ် တင်ပြခဲ့ပြီး ပဋိပက္ခပြီးဆုံးပြီးနောက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။

ယခုတစ်ကြိမ်တွင် ဇန်နဝါရီလက နှိမ်နင်းမှုကြောင့် စိတ်ဒဏ်ရာရခဲ့ကြသော အီရန်နိုင်ငံသားများသည် မျိုးချစ်စိတ်ဖော်ပြခြင်း သို့မဟုတ် စစ်ဆန့်ကျင်ရေး ခံစားချက်များကို အာဏာပိုင်များက ထပ်မံ၍ အသုံးချမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ပိုမိုတွန့်ဆုတ်နေကြသည်။

အီရန်မြောက်ပိုင်းတွင် ဆန္ဒပြပွဲများအတွင်း သားဖြစ်သူ သေဆုံးခဲ့ရသော အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ခါမေနီ ကွယ်လွန်သည့်နေ့တွင် အနက်ရောင်အဝတ်အစားများ ဝတ်ဆင်ခြင်းကို ရပ်လိုက်ပြီး လက်စားချေမှု အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ရရှိသွားပြီဟု ခံစားခဲ့ရသည်။ တီဟီရန်မြို့တွင် အခြားအမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အိမ်နီးချင်းများကို ကိတ်မုန့်ဖုတ်ကာ ကျွေးမွေးခဲ့သည်။ သို့သော် နောက်ဆက်တွဲ တိုက်ခိုက်မှုများ၏ ပမာဏကို သူမ အလွန်အမင်း ထိတ်လန့်သွားခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မြို့မှ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။

အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံကမူ ၎င်း၏ဘက်မှ ရွေးချယ်စရာအများအပြား ယူမထားပေ။ အာဏာပိုင်များသည် အင်အားနှင့် ထောက်ခံမှုကို ပုံဖော်ပြသရန်အတွက် အစိုးရထောက်ခံသူ လူနည်းစု၏ အသံကျယ်သော အုပ်စုကို အသုံးချကာ ညနေတိုင်း ရင်ပြင်များကို သစ္စာခံသူများဖြင့် ပြည့်စေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ဘာသာရေးသီချင်းများ ကျယ်လောင်စွာ လွှင့်ထုတ်သည့် အသံချဲ့စက်များ တပ်ဆင်ထားသော ဆိုင်ကယ်များဖြင့် လမ်းများပေါ်တွင် ကင်းလှည့်ကြသည်။

"ဒီလူတွေက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ တကယ့်ထောက်ခံသူတွေပါ" ဟု အစိုးရနှင့် နီးစပ်သူတစ်ဦးက ပြောကြားခဲ့သည်။ "ဒါက ရှီအာအစ္စလာမ်ဘာသာမှာ အမြစ်တွယ်နေတဲ့ စစ်မှန်တဲ့သစ္စာစောင့်သိမှုပါ။ အမေရိကန်တွေ ဘယ်တော့မှ နားမလည်နိုင်တဲ့အရာပါ။ အစ္စလာမ္မစ်စနစ်ရဲ့ ခေါင်းဆောင် သေဆုံးသွားရင်တောင် ရှီအာအစ္စလာမ်ဘာသာ အသက်ဝင်နေသေးတဲ့အတွက် စနစ်ဟာ ဆက်လက်ရှင်သန်နေဦးမှာပါ။"

၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲနောက်ပိုင်း အကြီးမားဆုံး ပဋိပက္ခကို ရင်ဆိုင်ရချိန်တွင် အစိုးရ၏ ထင်ရှားသော ခံနိုင်ရည်ရှိမှုက အချို့သူများကို ကြာရှည်စစ်ပွဲသည်ပင် ၎င်း၏ကျဆုံးခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဆိုသည်ကို မေးခွန်းထုတ်စေခဲ့သည်။

တနင်္လာနေ့တွင် မိုဂျတဗာ ခါမေနီကို အထွဋ်အထိပ် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် အသစ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီးနောက် နိုင်ငံတစ်ဝှမ်းရှိ ထောက်ခံသူများသည်လည်း လမ်းများပေါ်ထွက်ခဲ့ကြသည်။

သို့သော် ခါမေနီသည် စစ်ပွဲစတင်ကတည်းက မတွေ့ရတော့ဘဲ ၎င်း၏အစီအစဉ်များနှင့် ပတ်သက်၍ အီရန်နိုင်ငံသားများကို စကားပြောဆိုခြင်း မရှိသေးပေ။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က ဆက်ခံမည့်သူမည်သူမဆိုကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ထားပြီး ၎င်းသည် စစ်ပွဲအတွင်း ဒဏ်ရာရခဲ့သည်ဟူသော ကောလာဟလများ ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသည်။

သူ၏ရွေးချယ်ခံရမှုသည် အစိုးရကိုဆန့်ကျင်သော အီရန်နိုင်ငံသား အများအပြားကို အံ့အားသင့်စေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ဖခင်၏ သဘောထားတင်းမာသော အစီအစဉ်၊ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကို ခံနိုင်ရည်ရှိမှုနှင့် အနောက်နိုင်ငံများအပေါ် ရန်လိုမှုတို့ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်မည့် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်တစ်ဦးကို ကြောက်ရွံ့နေကြသည်။

"အခြေအနေတွေ ဒီအတိုင်းပဲ ဆက်ရှိနေမယ်ဆိုရင် ကျွန်မတို့ အခု စစ်မဖြစ်ခင်ကထက် ပိုဆိုးတဲ့ နေရာမှာ ရောက်နေပြီ" ဟု ဘာသာပြန်ဆရာမ မက်ဘူဘက်က ပြောကြားခဲ့သည်။ "နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ပျက်စီးသွားတယ်။ ခါမေနီကို အသက် ၃၀ ငယ်တဲ့ နောက်ထပ် ခါမေနီတစ်ယောက်နဲ့ အစားထိုးလိုက်တယ်။"

တစ်ချိန်တည်းတွင် ဘုရင်စနစ်ကို လိုလားသူများက ပါလာဗီကို ထောက်ခံကြပြီး ၎င်း၏ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုများရှိသော်လည်း အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို ကျောထောက်နောက်ခံပြုကြသည်။ သို့သော် လေ့လာသုံးသပ်သူများက စစ်ပွဲ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အဖြစ်မှန် ပေါ်ပေါက်လာသည်နှင့်အမျှ ပြည်ပရောက် မင်းမျိုးနွယ်ဝင်သည် ၎င်း၏ရည်ရွယ်ချက်အတွက် မကြာသေးမီက ကူးပြောင်းလာသူများထံမှ ထောက်ခံမှု ဆုံးရှုံးသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။

ဇန်နဝါရီလက သတ်ဖြတ်မှုများကို ခွင့်မလွှတ်နိုင်ဟု ရှုမြင်ကြသော အီရန်နိုင်ငံသား အများစုသည် အပြောင်းအလဲအတွက် မည်သို့တွန်းအားပေးရမည်ကို ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ဖြစ်နေကြသည်။ ၎င်းတွင် တစ်ချိန်က အစိုးရဖြုတ်ချခြင်းကို မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ စိတ်ပြောင်းသွားပြီဟု ဝန်ခံသည့် အသက်လေးဆယ်ကျော် ဆရာမ ဆာရာလည်း ပါဝင်သည်။

"ခါးသီးတဲ့ အဖြစ်မှန်ကို ကျွန်မ လက်ခံလိုက်ပါပြီ။ အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံဟာ ခံနိုင်ရည်ရှိတယ်" ဟု သူမက ဆိုသည်။ "ဒီလိုပြောရလိမ့်မယ်လို့ ကျွန်မ တစ်ခါမှ မတွေးခဲ့ဘူး၊ ဒါပေမယ့် အစိုးရအတွင်းက တစ်ယောက်ယောက်က တကယ့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား ဖြစ်လာခဲ့ရင် ဘာလို့မဖြစ်နိုင်ရမှာလဲ။ နောက်ဆုံးမှာတော့ ကျွန်မတို့ ငြိမ်းချမ်းရေးနဲ့ လူမှုဖူလုံရေးကိုပဲ လိုချင်တာပါ။"

အိမ်ရှင်မ မာဂျန်သည် ခါမေနီ ကွယ်လွန်ကြောင်း သတင်းထွက်ပေါ်ချိန်တွင် သူမ၏ စိတ်ခံစားမှုကို ဖုံးကွယ်ထား၍ မရခဲ့ပေ။ ၎င်းသည် အစိုးရပြိုလဲခြင်းကို အကောင်းတွေဆီ ဦးတည်လိမ့်မည်ဟု သူမ ယုံကြည်ခဲ့သည်။ သို့သော် "အခု ကျွန်မ တွေးမိတယ်၊ အစ္စလာမ္စစ်သမ္မတနိုင်ငံ ပြိုလဲသွားရင်တောင် ကျွန်မတို့ ဘာအမွေကို ဆက်ခံရမှာလဲ။ ပျက်စီးနေတဲ့ တိုင်းပြည်တပြည်လား။"