၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် ကမ္ဘာကြီးအတွက် စကားအသစ်အဆန်းများ

၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် ကမ္ဘာကြီးအတွက် စကားအသစ်အဆန်းများ

အမေရိကန်သာဂိ (ဘာသာပြန်) မူရင်း - NPR, (မိုးမခ) ဇန်နဝါရီ ၂၃၊ ၂၀၂၆

နှစ်သစ်ကြီးမှာ “fractured resilience” လား။ ဒါမှမဟုတ် “pragmatic empathy” လား။ “MOUs” က နောက်ထပ် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး ဗျူဟာအသစ်ဖြစ်လာမလား။ ကျွန်တော်တို့ အခုခေတ်မှာ “decolonization” ခေတ်သစ်ကို ရောက်နေပြီလား။ ဒါမှမဟုတ် “localization” လား။ သည်လို အသုံးအနှုံးအသစ်တွေကို သတင်းတွေမှာ ညီလာခံတွေမှာ အစီရင်ခံစာတွေမှာ တွေ့နေရပါတယ်။

• သင့်ရဲ့ ခံနိုင်ရည်တွေ ကျိုးပဲ့ သွားဖူးပါသလား။
• လက်တွေ့ကျတဲ့ ကိုယ်ချင်းစာမှုနဲ့ တစ်ခါတည်း ဖော်ပြချင်ပါသလား။
• သင်ဟာ MOU တစ်ခု လက်မှတ်ထိုးခဲ့ဖူးပါသလား။ (ဒါမှမဟုတ် MOU ဆိုတာ ကြားဖူးပါသလား။)

ဤဝါကျများတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလောကတွင် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည့် စကားလုံးအချို့ ပါဝင်ပါသည်။ ဤစကားလုံးများကို ကျွန်တော်တို့နှင့် ချိတ်ဆက် အလုပ်လုပ်နေသူ ပညာရှင် ၂၀ ဦးထံမှ တရားဝင်မဟုတ်သော စစ်တမ်းတစ်ခုအရ ရွေးချယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။

ဤစကားလုံးများသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၏ မကြုံစဖူး ပြောင်းလဲမှုများကို ထင်ဟပ်နေပါသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (USAID) ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဘီလီယံချီ ဒေါ်လာ အကူအညီများကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ အခြားအနောက်နိုင်ငံများကလည်း နိုင်ငံခြားအကူအညီများကို လျှော့ချခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ ဒေသတွင်းပဋိပက္ခများနှင့် ရောဂါခြိမ်းခြောက်မှုများကလည်း ဆက်လက် ရှိနေပါသည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ကျနော်တို့နားများထဲ ပဲ့တင်ထပ်လာမည့် စကားလုံးများကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

Fractured resilience (ကျိုးပဲဲ့လာသည့် ခံနိုင်ရည်)

ခံနိုင်ရည်ဆိုသည်မှာ လူတိုင်း လိုချင်ကြသည့် အရည်အသွေးတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုးရွားသော အခြေအနေများကို ရင်ဆိုင်နိုင်ပြီး အတားအဆီးများကို ကျော်လွှားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

သို့သော် ခံနိုင်ရည်သည် အရိုးများကဲ့သို့ ကျိုးပဲ့နိုင်သည်။ ၂၁ ရာစုတွင် ခံနိုင်ရည်ရှိမှုသည် ပိုမိုများပြားလာသော စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။

ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့်၊ Duke တက္ကသိုလ်မှ ကမ္ဘာ့ပတ်ဝန်းကျင်ကျန်းမာရေး လက်ထောက်ပါမောက္ခ Nishad Jayasundara သည် သူ၏ မွေးရပ်မြေ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံသို့ နှစ်ပေါင်း ၁၀ နီးပါး သွားရောက်လေ့လာခဲ့သည်။ သူသည် လယ်သမားများနှင့် လက်သမားများတွင် ကျောက်ကပ်ရောဂါ တိုးပွားလာမှုကို လေ့လာနေသည်။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် အပူချိန်မြင့်တက်မှုနှင့် ပိုးသတ်ဆေးများ ထိတွေ့မှုတို့က အဓိက အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။

နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဆိုင်ကလုန်း Ditwah တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုကြောင့် ရေလွှမ်းမိုးမှုဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆေးရုံများတွင် ဆေးပစ္စည်းများနှင့် ကုတင်များ ပျက်စီးခဲ့ပြီး ကျောက်ကပ်ဆေးကျောရန် သန့်ရှင်းသော ရေမရှိတော့ပါ။ ကျောက်ကပ်ဆေးရန် နှောင့်နှေးမှုသည် အချို့အတွက် အသက်ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု Jayasundara က ဆိုသည်။ ဤသဘာဝဘေးအန္တရာယ်က အချို့နေရာများတွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အားလုံးကို ရပ်တန့်စေခဲ့သည်။

သီရိလင်္ကာတွင်သာ မဟုတ်ပါ။ ကျောက်ကပ်ရောဂါ တိုးပွားမှုသည် တောင်အမေရိက၊ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အရှေ့အာဖရိက အစိတ်အပိုင်းများတွင်လည်း ရှိနေသည်။

နိုင်ငံခြားအကူအညီ လျော့နည်းလာချိန်တွင် အကူအညီ မရောက်လာနိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် ဤအခြေအနေကို fractured resilience ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။

Pragmatic solidarity (လက်တွေ့ကျကျ လက်တွဲရပ်တည်မှု)

ဤစကားလုံးကို ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး ခေါင်းဆောင်ကြီး Dr. Paul Farmer (ကွယ်လွန်) က တီထွင်ခဲ့သည်။ သူသည် Partners In Health အဖွဲ့ကို နှစ်ပေါင်း ၄၀ နီးပါး တည်ထောင်ခဲ့သည်။

Pragmatic solidarity ဆိုသည်မှာ ကိုယ်ချင်းစာမှုကို လက်တွေ့ဖြစ်နိုင်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ပြီး အခြားသူများ၏ ဒုက္ခများကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးရန် ဖြစ်သည်။

Partners In Health မှ grassroots strategy မန်နေဂျာ Sam Kelts က ရှင်းပြသည်။ စစ်မှန်သော (အလုံးစုံလက်တွဲဖြေရှင်းမှု ဆိုတာထက်) လက်တွေ့ကျကျလက်တွဲရပ်တည်မှုဆိုသည်မှာ အဆင်မပြေသော်လည်း လူနာများနှင့်အတူ လျှောက်လှမ်းရန် ဖြစ်သည်။ လက်တွေ့ကျကျ ဆိုသည်မှာ ရရှိနိုင်သော အရင်းအမြစ်၊ အခွင့်အာဏာ သို့မဟုတ် စွမ်းအားများကို အသုံးပြု၍ လိုအပ်ချက်များကို ဖြေရှင်းရန်ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးတွင် မကြုံစဖူး စိန်ခေါ်မှုများ၊ ရန်ပုံငွေ လျှော့ချမှု၊ WHO အဖွဲ့အစည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းမှုနှင့် ကျန်းမာရေး မညီမျှမှုများ ကြီးထွားလာချိန်တွင် pragmatic solidarity သည် အလွန်အရေးပါလာသည်ဟု Dr. Junaid Nabi က ဆိုသည်။ Nabi သည် Paul Farmer ၏ တပည့်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ကျန်းမာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှုများကို အထူးပြုသည်။

ဤစကားလုံးသည် ကိုယ်ချင်းစာနာမှုကို ချက်ချင်း လက်တွေ့အလုပ်တခုအဖြစ် ဆွဲခေါ်ရမည်၊ ထိုလက်တွေ့အလုပ်သည် လက်ရှိအမြစ်တွယ်နေသည့် အကြောင်းရင်းများကို ဖြေရှင်းရန် ရည်ရွယ်ရမည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ သနားနေရုံနဲ့မပြီး၊ ကူငွေထည့်ရုံနဲ့ မပြီး၊ ကူငွေကနေ လက်တွေ့ဖြေရှင်းမှုဆီ သွားရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။

အခြားပညာရှင်များကလည်း ဤစကားလုံးကို ထောက်ခံကြသည်။ ဥပမာ၊ Center for Global Development မှ Market Shaping Accelerator ဒါရိုက်တာ Leah R. Rosenzweig က ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အရေးတကြီး လုပ်သင့်လုပ်ထိုက်သည်များကို လက်တွေ့အကျိုးအမြတ်ဆုလာဒ်များနှင့် ချိတ်ဆက်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ ဥပမာ - ဆုလာဘ်များနှင့် ကတိပြုထားသော ဈေးကွက်ဖော်ဆောင်မှုများဖြင့် ဆန်းသစ်သော ထုတ်ကုန်များ (ဥပမာ မွေးကင်းစ ကလေးများတွင် sepsis ရောဂါကို ဖော်ထုတ်နိုင်သော ဈေးသက်သာပြီး တိကျသော လျင်မြန်သော ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးကိရိယာ) ကို တည်ဆောက်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် အသက်ကယ်နိုင်သော အိုင်ဒီယာများ တည်ဆောက်ပြီး အမြန်ဆုံးခွင့်ပြုချက်ရယူကာ ဖြန့်ချိနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အလုံးစုံပြည့်စုံခြင်းထက် လက်တွေ့ဖြစ်နိုင်သည့်အရာကို ဦးစားပေးလုပ်ကြဖို့ဖြစ်သည်။

သို့သော် pragmatic solidarity သည် ပြင်ပမှ လှူဒါန်းသူများအတွက်သာ မဟုတ်ပါ။ အကူအညီလိုအပ်နေသော နိုင်ငံများအတွင်းမှလည်း လိုအပ်သည်ဟု နိုင်ဂျီးရီးယားမှ Dr. Ifeanyi Nsofor က ဆိုသည်။ နိုင်ငံခြားအကူအညီ ကျဆင်းလာချိန်တွင် ဆင်းရဲသည့်နိုင်ငံများ နှင့် အလယ်အလတ်ဝင်ငွေရှိ နိုင်ငံများ (LMICs) ရှိ ခေါင်းဆောင်များက ဤအရာကို ကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ ကျင့်သုံးသင့်သည်။ ဤခေါင်းဆောင်မှုမျိုး မရှိခြင်းက အဆိုပါနိုင်ငံများက လှူဒါန်းသူများအပေါ် မှီခိုနေရခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။

MOU (Memorandum of Understanding - နားလည်မှု မှတ် တမ်း စာချုပ်)

MOU ဆိုသည်မှာ နှစ်ဖက်အကြား သဘောတူနားလည်မှု စာချုပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထရန့်လက်ထက် အမေရိကန်အစိုးရ၏ America First Global Health Strategy တွင် ဤ MOU များကို အဓိက ဗျူဟာအဖြစ် အသုံးပြုနေသည်။ ဤစာချုပ်များတွင် မည်သည့်အကူအညီ ပေးမည်၊ အမေရိကန် လုပ်ငန်းများ၏ အမြတ်အစွန်းအတွက် ပါဝင်မှု အတိုင်းအတာ၊ လက်ခံနိုင်ငံဘက်မှ တာဝန်ယူမှုများကို ဖော်ပြထားသည်။ ယခုအချိန်အထိ အမေရိကန်သည် အာဖရိကနိုင်ငံ ၁၄ နိုင်ငံနှင့် MOU များ လက်မှတ်ထိုးခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။

ဤနည်းလမ်းသည် ယခင်က နိုင်ငံခြားအကူအညီ ပေးအပ်ပုံနှင့် လုံးဝ ကွဲပြားသည်။ ယခင်က အဓိက non-profit အဖွဲ့အစည်းများမှတဆင့် အကူအညီကို နိုင်ငံများသို့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ Center for Global Development မှ Global Health Policy Program ဒါရိုက်တာ Rachel Bonnifield က ဆိုသည်။ ဤပုံစံဟောင်းသည် အကူအညီ လက်ခံရရှိသော နိုင်ငံများက ကျန်းမာရေး အစီအမံများကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် လမ်းကြောင်း မဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့်အတွက်၊ ယခင်စနစ်ကို ပြုပြင်ရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစိုးရများကို တာဝန်ခံမှုရှိရှိ တိုက်ရိုက်ရန်ပုံငွေပေးအပ်ခြင်းသည် ဖြစ်သင့်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ နောက်တောင်ကျနေပြီလို့ ဒါရိုက်တာက မှတ်ချက်ပေးသည်။

သို့သော် အန္တရာယ်များလည်း ရှိသည်။ ဤနည်းဖြင့် ပြောင်းလဲမှုသည် အလွန်မြန်ဆန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အသွင်ကူးပြောင်းရေး လမ်းကြောင်း နဲ့ အချိန်ယူမှု မရှိခဲ့ပါ။ နိုင်ငံများက ထရန့်သတ်မှတ်သော စည်းမျဉ်းများကို မလိုက်နာပါက ဘယ်လို အရေးယူမည်ဆိုသည် မရှင်းလင်းပါ။ HIV၊ ငှက်ဖျားနှင့် တီဘီ အစီအမံကြီးများကို လများအတွင်း အစကနေ တည်ဆောက်ရန် ခက်ခဲသည်ဟု Bonnifield က ဆိုသည်။

Zero-dose children (ကာကွယ်ဆေးထိုးမှု လုံးဝမရရှိသော ကလေးများ)

ဤစကားလုံးသည် အသစ်မဟုတ်သော်လည်း စိုးရိမ်စရာ ပိုများလာနေသည်။

WHO နှင့် UNICEF မှ နောက်ဆုံး အချက်အလက်များအရ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဆေးထိုးမှု လုံးဝမရရှိသော ကလေး ၁၄.၃ သန်း ရှိသည်။ ဤကလေးများသည် ဝေးလံသော၊ ဆင်းရဲသော၊ နိုင်ငံမဲ့ သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဇုန်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။

University of Sydney မှ သုတေသနပညာရှင် Majdi Sabahelzain က သူ၏ မွေးရပ်မြေ ဆူဒန်နိုင်ငံကို ဥပမာ ပေးသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ပဋိပက္ခ စတင်ခဲ့ပြီးနောက် ဆေးထိုးနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဆေးထိုးမရရှိသော ကလေးဦးရေ ၂၀၁၉ ခုနှစ်က ၈၀၀,၀၀၀ မှ ၂၀၂၄ တွင် ၁.၈ သန်း အထိ နှစ်ဆ တိုးလာခဲ့သည်။

UNICEF အစီရင်ခံစာတစ်ခုအရ ပဋိပက္ခကြောင့် ဆူဒန်တွင် ပိုလီယို နှင့် ရောဂါစုံ ဖြစ်ပွားမှု များပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ဇွန်လမှ ၂၀၂၅ မေလအထိ ရောဂါစုံ ဖြစ်ပွားမှုတွင် Doctors Without Borders က လူနာ ၁၀,၀၀၀ နီးပါး ကုသခဲ့ရပြီး ပြင်းထန်သော ကိစ္စ ၂,၇၀၀ နှင့် သေဆုံးမှု အနည်းဆုံး ၃၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။

WHO သည် ၂၀၃၀ ခုနှစ်တွင် ဆေးထိုးမရရှိသော ကလေး အရေအတွက်ကို တစ်ဝက်လျှော့ချရန် ရည်မှန်းချက် ထုတ်ပြန်ထားသည်။

Disease X (ရောဂါ X)

သိပ္ပံပညာရှင်များက နောက်ဆက်တွဲ ကပ်ရောဂါ ဖြစ်စေနိုင်သော၊ ကာကွယ်ဆေး ကုသဆေး မသိရှိရသေးသော ရောဂါပိုးကို ရည်ညွှန်းရန် Disease X ဟု အမည်ပေးထားသည်။

WHO က ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ဤအသုံးအနှုန်းကို လက်ခံခဲ့ပြီး ဆေးမတိုးသည့် ရောဂါပိုး ထွက်ပေါ်လာမှုကို စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် ရောဂါရှာဖွေခြင်း၊ ကုသခြင်း ပြင်ဆင်မှုများ ပိုမိုမြန်ဆန်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင်လည်း တိရစ္ဆာန်မှ လူသို့ ကူးစက်နိုင်သော ဗိုင်းရပ်စ်များနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

Johns Hopkins Center for Health Security မှ သုတေသနပညာရှင် Dr. Amesh Adalja က အကောင်းမြင်မှု မရှိဟု ဆိုသည်။ ဆယ်နှစ်ကြာ နည်းပညာ တိုးတက်လာသော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့ ပိုမိုပြင်ဆင်ထားသည်ဟု မဆိုနိုင်ပါ။ ဝက်သက်၊ အအေးမိ နဲ့ နှာဆေး ချောင်းဆိုးရောဂါ၊ ငှက်ဖျားကဲ့သို့ သိပြီးသား ရောဂါများကိုပင် ကောင်းမွန်စွာ မစီမံနိုင်ကြသေးပါ။ အများပြည်သူ ကျန်းမာရေးအပေါ် ယုံကြည်မှု ကျဆင်းလာမှုက ရောဂါ X ကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သည်။

Decolonization … သို့မဟုတ် … Localization?

၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အကူအညီ အနှောင့်အယှက်များ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီးနောက် ပညာရှင်များက မတူညီသော စကားလုံးများကို အဆိုပြုကြသည်။

Duke တက္ကသိုလ် Global Health Institute ဒါရိုက်တာ Dr. Chris Beyrer က decolonization (ကိုလိုနီအဖြစ်က လွတ်မြောက်ခြင်း) ကို အဆိုပြုသည်။ ချမ်းသာသော နိုင်ငံများသည် နိမ့်ကျသော နှင့် အလယ်အလတ်ဝင်ငွေရှိ နိုင်ငံများတွင် ကျန်းမာရေး အစီအမံများကို ထောက်ပံ့ရုံသာမက မည်ကဲ့သို့ အကောင်အထည်ဖော်ရမည်ကိုပါ အဓိက ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဤအလေ့အထသည် ကိုလိုနီခေတ် အာဏာဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်းမျိုး ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အမေရိကန်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ ထိုသို့ ဩဇာပေးစွက်ဖက်မှုများကနေန ရုတ်တရက် ဆုတ်ခွာလိုက်ခြင်းကြောင့် လက်ဝေခံအစိုးရများအတွက် လွတ်လပ်မှုနှင့် နိုင်ငံပိုင်ဆိုင်မှု အဆင့်တစ်ခု ခံစားရမည်ဖြစ်သည်။

Duke တက္ကသိုလ်မှ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု လေ့လာရေး ပါမောက္ခ Aunchalee Palmquist ကမူ localization (ကိုယ်ထူကိုယ်ထရပ်တည်ခြင်း) ကို အဆိုပြုသည်။ ဤစကားလုံးသည် decolonization (သူများလက်အောက်ခံဘ၀မှ လွတ်မြောက်မှု) ကို လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်ရန် ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပိုမိုတရားမျှတသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး စနစ်တစ်ခု ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် ဒေသခံ ပါတနာများကို ပါဝင်စေရန်၊ အာဏာ ခွဲဝေမှု ပြန်လည်ဟန်ချက်ညီစေရန်နှင့် ကျန်းမာရေး အဆိုးဆုံး ခံစားနေရသူများက ဖြေရှင်းနည်းများကို ဦးဆောင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။

စာဖတ်သူများအတွက်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး လောကတွင် သင်ထင်မြင်သော စကားလုံးတစ်ခု ရှိပါသလား။ မိုးမခက အယ်ဒီတာတွေဆီ စာပို့လိုက်ပါ။

editors@moemaka.net


https://www.npr.org/2026/01/21/g-s1-106572/global-buzzwords-disease-x-aid-cuts-health




Join Us @ MoeMaKa Telegram
t.me@moemaka
Please show your support, donate with Zelle
Like and Subscribe MoeMaKa YouTube Channel
#MoeMaKaMedia
#WhatsHappeningInMyanmar