ထရမ့်၏ မိုက်မဲသော စစ်ပွဲ

The Economist April 11th 2026

Trump’s foolish war

မိုးမခ ၊ ဧပြီ ၁၂ ၊ ၂၀၂၆

အမေရိကန်သမ္မတသည် အီရန်စစ်ပွဲမှ နုတ်ထွက်လိုနေပြီဖြစ်သည်။ သို့သော် အဆိုပါအချက်က သူ့အား ဤစစ်ပွဲ၏ အကြီးမားဆုံး ရှုံးနိမ့်သူဖြစ်ခြင်းမှ အကာအကွယ် မပေးနိုင်ပါ။

စစ်ပွဲတိုင်းတွင် အနိုင်ရသူ ရှိမနေတတ်သော်လည်း အနည်းဆုံး ရှုံးနိမ့်သူ တစ်ဦးတော့ ရှိစမြဲဖြစ်ပြီး အကယ်၍ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည် အီရန်စစ်ပွဲ၏ အဆုံးသတ်ဖြစ်ခဲ့လျှင်၊ အကြီးမားဆုံး ရှုံးနိမ့်သူမှာ ဒေါ်နယ်ထရမ့် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤပဋိပက္ခသည် သူ၏ အဓိကစစ်ရေးရည်မှန်းချက်များကို နောက်ဆုတ်သွားစေခဲ့ပြီး၊ အမေရိကန်၏ အင်အားကို အသုံးပြုပုံနှင့်ပတ်သက်၍ သူ၏မျှော်မှန်းချက် မည်မျှထိ သိမ်ဖျင်းကြောင်းကိုလည်း ပေါ်လွင်စေခဲ့သည်။

ငြိမ်းချမ်းရေးသည် အလွန်ပင် ပျက်စီးလွယ်သောအခြေအနေတွင် ရှိနေသည်။ အစ္စရေး၏ ပြင်းထန်သော တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံသည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ပါဝင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိကို အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့ သဘောမတူနိုင်ကြသေးဘဲ၊ ယင်းမှာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ခြိမ်းခြောက်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။ အမေရိကန်၏ ဆွေးနွေးပွဲဆိုင်ရာ အကြိုသတ်မှတ်ချက်တစ်ခုဖြစ်သည့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ကို အီရန်က မည်သို့ဖွင့်ပေးသင့်သည်ဆိုသည့်အချက်ကိုလည်း ၎င်းတို့ ငြင်းခုံနေကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့၏ ညှိနှိုင်းမှုဆိုင်ရာ ရပ်တည်ချက်များသည် အလွန်ကွာဟနေသဖြင့် သီတင်းပတ်ကုန်တွင် အစ္စလာမ္မာဘတ်၌ မည်သည့်အစီအစဉ်ကို ဆွေးနွေးကြမည်ကိုပင် သဘောတူညီမှု မရရှိနိုင်ကြသေးပေ။

မစ္စတာထရမ့် စစ်ပွဲထဲသို့ ပြန်မဝင်တော့ဟု ယူဆရသည့် အကောင်းဆုံးအကြောင်းပြချက်မှာ၊ ဤစစ်ပွဲကို သူလုံးဝ မစတင်ခဲ့သင့်ကြောင်း ယခုအခါ သူနားလည်သွားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အီရန်ကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်နေသော သူ၏ ရွံရှာဖွယ်ရာ လူမှုမီဒီယာပို့စ်များသည် သူ၏ အလျှော့ပေးမှုကို ဟန်ကိုယ်ဖို့ ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများသာ ဖြစ်ပုံရသည်။ စစ်ပွဲပြန်လည်ဖြစ်ပွားပါက စျေးကွက်များကို ထိတ်လန့်စေမည်ကို သူသိရှိပြီး၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် "ရွှေခေတ်" (Golden Age) ကို ရောက်ရှိစေခဲ့သူအဖြစ် ကြွေးကြော်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ယခုကဲ့သို့ စစ်ကစားနေခြင်းသည် သူ့ကိုယ်သူ လူမိုက်တစ်ဦးကဲ့သို့ ဖြစ်သွားစေမည်ကို စိုးရိမ်နေခြင်းဖြစ်သည်။

အီရန်တွင်လည်း နောက်ဆုတ်ရမည့် အကြောင်းရင်းများ ရှိနေသည်။ သူတို့၏ ခေါင်းဆောင်များ ဆက်တိုက်အသတ်ခံနေရသည်။ ၎င်းတို့သည် စစ်ပွဲအတွင်း သေဆုံးခဲ့ရသည့် ထောင်ပေါင်းများစွာသော ပြည်သူများအပေါ် ဂရုမစိုက်သော်လည်း၊ လျှပ်စစ်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကွန်ရက်များ လုံးဝပျက်စီးသွားခြင်းက တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ရန် ပိုမိုခက်ခဲစေလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကိုလည်း ရုပ်သိမ်းစေလိုသည်။ အီရန်အစိုးရသည် ညှိနှိုင်းရေးစားပွဲတွင် အချိန်ဆွဲခြင်းက ၎င်းတို့အတွက် ပိုမိုအကျိုးရှိမည်ဟု ယူဆပေလိမ့်မည်။ အမေရိကန်သည် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဝင်များကို တိုက်ခိုက်ရန် အသင့်အနေအထားဖြင့် အမြဲတမ်း ထားရှိနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ စစ်ပွဲပြန်ဖြစ်လာခဲ့လျှင် ယင်းမှာ အီရန်၏ အလွန်အကျွံ လုပ်ဆောင်မှုကြောင့်သာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။

ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေအရှိဆုံးရလဒ်မှာ ဒဏ်ရာရနေသော အီရန်အစိုးရသည် အာဏာကို ဆက်လက်ဆုပ်ကိုင်ထားပြီး ဆွေးနွေးပွဲများတွင် အမြင့်ဆုံးရည်မှန်းချက်များအတွက် တောင့်ခံနေခြင်းပင် ဖြစ်လိမ့်မည်။ အီရန်တွင် ရေတပ် သို့မဟုတ် လေတပ် မရှိတော့ပေ။ ၎င်းတို့၏ ဒုံးကျည်နှင့် ဒရုန်းအများအပြားကိုလည်း ဆုံးရှုံး သို့မဟုတ် အသုံးပြုပြီးဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ပြန်လည်ထုတ်လုပ်နိုင်ရန်အတွက်၊ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ အကြိမ်ပေါင်း ၂၁,၀၀၀ ကျော် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ နောက်ကျကျန်ခဲ့သည့် ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေးအခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။

မစ္စတာထရမ့်က ယင်းကို ကြီးကျယ်သော အောင်ပွဲဟု ခေါ်ဆိုနေသည်။ သို့သော် စစ်ပွဲ၏ အဓိကရည်မှန်းချက် သုံးခုဖြစ်သော အီရန်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းကို ပိုမိုလုံခြုံပြီး သာယာဝပြောစေရန်၊ အီရန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်နှင့် အီရန်အား နူကလီးယားအင်အားနိုင်ငံ ဖြစ်မလာစေရန် အပြီးတိုင်တားဆီးရန် ဆိုသည့်အချက်များတွင် တိုးတက်မှု အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သဖြင့် ယင်းကို အောင်ပွဲဟု မယူဆနိုင်ပေ။

စစ်ပွဲသည် ဒေသတွင်းလုံခြုံရေးကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီက အစ္စရေးသည် အီရန်၏ လက်ဝေခံ ပြည်သူ့စစ်ကွန်ရက်များကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြိုခွင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ယခုအခါ အီရန်သည် ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများကို တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား သင်္ဘောသွားလာမှုကို ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြင့် အသာစီးရနိုင်မည့် နည်းလမ်းသစ်တစ်ခုကို ဖော်ဆောင်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။ အီရန်သည် ရေလက်ကြား အသုံးပြုမှုအတွက် အခကြေးငွေကောက်ခံရန် ကြိုးပမ်းနေသည်။ မစ္စတာထရမ့်က ယင်းဝင်ငွေကို ခွဲဝေယူရန်ပင် စဉ်းစားခဲ့ဖူးသည်။ ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဖောက်သည်များသည် လွတ်လပ်စွာ ရေကြောင်းသွားလာခွင့်ကို ထိပါးနှောင့်ယှက်သည့် ယင်းလုပ်ရပ်ကို ခုခံနိုင်ကောင်း ခုခံနိုင်လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း ရှေ့တွင် အားပြိုင်မှုများ ရှိနေဦးမည်ဖြစ်သည်။

လောင်စာဆီ ထုတ်လုပ်သည့်နိုင်ငံများသည် ပင်လယ်ကွေ့ကို ရှောင်ကွင်းရန် ပိုက်လိုင်းသစ်များ တည်ဆောက်ပြီးသည့်တိုင်အောင် (ယင်းမှာ နှစ်အတော်ကြာ အချိန်ယူရမည်ဖြစ်သည်) အီရန်သည် အဓိက အခြေခံအဆောက်အအုံများကို တိုက်ခိုက်နိုင်စွမ်း ရှိနေဦးမည်ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်ကိုယ် တည်ငြိမ်အေးချမ်းသည့် နေရာများအဖြစ် ကြော်ငြာနေသော ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများသည် အမေရိကန်အပေါ် ဆက်လက်အားကိုးနိုင်မလားဟု ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးရမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ပိုမိုလုပ်ဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် အီရန်နှင့် သဘောတူညီမှုရယူခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ လုံခြုံရေးကို ပြန်လည်သုံးသပ်သင့်သလား ဆိုသည့် မေးခွန်းလည်း ရှိနေသည်။

မစ္စတာထရမ့်က အီရန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချနိုင်ခဲ့ပြီဟု အားနည်းစွာ ပြောဆိုနေသော်လည်း အစိုးရမှာ ဆက်လက် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အီရန်ပြည်သူများက ၎င်းတို့၏ ဖိနှိပ်သူများကို မကြာမီ တော်လှန်ပုန်ကန်ကြလိမ့်မည်ဟု သူမျှော်လင့်နေနိုင်ပြီး၊ ထိုအခါမှ သူက အမှတ်ယူရန် ကြိုးစားပေလိမ့်မည်။ ယင်းမှာ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ အီရန်အစိုးရသည် ၎င်း၏ ၄၇ နှစ်တာ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် လူကြိုက်အနည်းဆုံးဖြစ်နေသည့် စစ်မဖြစ်မီ အချိန်ကထက် ယခုအခါ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုနည်းသွားပုံရသည်။ အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ (Ayatollah Ali Khamenei) ကျန်းမာရေးမကောင်းဖြစ်နေချိန်တွင် အစိုးရသည် မျိုးဆက်သစ်သို့ အာဏာလွှဲပြောင်းရန် အန္တရာယ်ရှိသော အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ စစ်ပွဲသည် အလီခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မူဂျတာဘာ (Mojtaba) ကို အာဏာလွှဲပြောင်းပေးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

အလီခါမေနီနှင့် မတူသည်မှာ၊ သူသည် အမည်ခံခေါင်းဆောင်သာဖြစ်သည်။ အစစ်အမှန်ထိန်းချုပ်မှုမှာ အစ္စလာမ္မစ်တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) နှင့် ယင်း၏ ပြိုင်ဘက်အုပ်စုများ (အားလုံးမှာ စစ်လိုလားသော အမျိုးသားရေးဝါဒီများဖြစ်သည်) ထံတွင် ရှိနေသည်။

ထို့ပြင် စစ်ပွဲသည် နျူကလီးယားခြိမ်းခြောက်မှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် အီရန်၏ အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ထပ်မံဖျက်ဆီးခဲ့သော်လည်း၊ ဗုံး ၁၀ လုံးခန့် ပြုလုပ်နိုင်သည့် သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ ၄၀၀ ကီလိုဂရမ်ခန့်မှာ နူကလီးယားစခန်းများတွင် နစ်မြုပ်နေဆဲဖြစ်သည်။ မစ္စတာထရမ့်က အီရန်အနေဖြင့် ဤ "နူကလီးယားဖုန်မှုန့်များ" ကို စွန့်လွှတ်ရန် အတင်းအကျပ် တောင်းဆိုနေသည်။ အီရန်သည် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ လွတ်မြောက်လိုသော်လည်း၊ နောင်တွင် တိုက်ခိုက်ခံရမှုများကို ဟန့်တားရန်အတွက် ဗုံးပြုလုပ်ရန် တွန်းအားမှာ ပိုမိုများပြားလာပြီး ဒေသတွင်း နျူကလီးယားလက်နက် ပြန့်ပွားမှုကို ဦးတည်သွားစေနိုင်သည်။ ယင်းမှာ ဆိုးရွားသော ရလဒ်ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို တားဆီးရန်အတွက် မစ္စတာထရမ့်နှင့် အနာဂတ်သမ္မတများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာတိုင်း တိုက်ခိုက်နေရပေလိမ့်မည်။ ဤစစ်ပွဲ၏ အထောက်အထားများအရ ယင်းကို ရေရှည်ထိန်းထားရန် ခက်ခဲလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။

ဤပဋိပက္ခကို ဖန်တီးခဲ့သူများအတွက် မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသနည်း။ အစ္စရေးသည် ယနေ့ခေတ်ကဲ့သို့ စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားခဲ့ဖူးခြင်း မရှိပေ။ သို့သော် ဤစစ်ပွဲသည် စစ်ရေးအင်အားဖြင့် အောင်မြင်နိုင်မှု၏ အကန့်အသတ်ကို ပြသခဲ့ပြီး၊ ကြိုတင်ကာကွယ်မှုအဖြင့် တိုက်ခိုက်လိုစိတ်မှာ ဒေသတွင်းတွင် ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် မုန်းတီးမှုများကိုသာ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အစ္စရေးများစွာအတွက် အမေရိကန်နှင့် ရင်ပေါင်တန်း တိုက်ခိုက်ရခြင်းမှာ ကြီးမားသော အမျိုးသားရေး ဂုဏ်ယူမှုကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သို့သော် အစ္စရေးသည် ရီပတ်ဘလီကန် နိုင်ငံရေးသမားများ၏ ချီးကျူးမှုကို ရရှိခဲ့သော်လည်း၊ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်သူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အစ္စရေးအပေါ် မနှစ်သက်ကြတော့ပေ။ ယင်းမှာ ယခင်နှစ်ထက် ၇ ရာခိုင်နှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး အစ္စရေးကို ပိုမိုအားနည်းသွားစေသည်။

ထရမ့်လက်အောက်ရှိ အမေရိကန်သည် ပိုမိုစဉ်းစားစရာ ဖြစ်လာသည်။ ယခင်က ဤနိုင်ငံသည် စစ်ရေးအင်အားကို ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သြဇာအာဏာနှင့် ပေါင်းစပ်ပြီး ၎င်း၏အင်အားကို ရယူခဲ့သည်။ သို့သော် ဤသမ္မတသည် အီရန်ယဉ်ကျေးမှုကို အမြစ်ပြတ်ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်သည့်အခါ (ယင်းမှာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုပင် ဖြစ်သည်) သူသည် ကိုယ်ကျင့်တရားကို အားနည်းချက်တစ်ခုကဲ့သို့ သဘောထားခဲ့သည်။ "အင်အားသည်သာ အမှန်တရား" (might is right) ဟူသော သူ၏ အမြင်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကျင့်သုံးခဲ့သော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ဖျက်ဆီးရုံသာမက၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် ပြန်လည်အရေးနိမ့်စေနိုင်ကြောင်းကိုလည်း ဤစစ်ပွဲက သက်သေပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ စစ်ရေးသာလွန်မှုမှာ အီရန်တွင် အထင်အရှားရှိနေသော်လည်း(လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် AI ကို ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ပျက်ကျသွားသော လေယာဉ်မှူးများကို ကယ်တင်ခြင်း၊ ကုန်ကျစရိတ်သက်သာစွာဖြင့် အသာစီးရယူခြင်း) ယင်းသည် နက်ရှိုင်းသော ပြဿနာများကိုလည်း ဖော်ပြနေသည်။

အမေရိကန်၏ အင်အားတန်ဖိုးကို အလွန် ခန့်မှန်းရလွယ်ကူကြောင်း ဤစစ်ပွဲက ပြသခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ စက်ရုံများသည် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို အချိန်မီ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးနိုင်ခြင်း မရှိသော်လည်း၊ အီရန်မှာမူ ကန့်သတ်ထားသော လက်နက်များဖြင့် အချိုးမညီသော စစ်ပွဲ (asymmetric war) ကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ အလွန်အကျွံ ပြင်းထန်လိုစိတ်သည် သေကြေပျက်စီးစေမှုနှင့် အောင်နိုင်မှုကို ရှုပ်ထွေးသွားစေကာ ဆိုးရွားသော ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ မဟာဗျူဟာမပါဘဲ ပြင်းထန်သော စစ်အင်အားကို အသုံးပြုခြင်းသည် အမေရိကန်၏ အင်အားကို ယုတ်လျော့စေသည်။

အီရန်တွင် ဆိုးရွားသောအစိုးရ ရှိနေသော်လည်း၊ တရားမျှတသော စစ်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ရန်မှာ အကြမ်းဖက်မှုသည် နောက်ဆုံးနည်းလမ်းအဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု တည်ငြိမ်စွာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းအပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ထိုသို့ လုပ်ဆောင်ရမည့် အစား မစ္စတာထရမ့်သည် အီရန်ကို သူ၏ ဂုဏ်သိက္ခာဆိုင်ရာ စီမံကိန်းတစ်ခုကဲ့သို့ သဘောထားခဲ့ပြီး၊ အမေရိကန်၏ အင်အားက တိုက်ခိုက်ရန် ရွေးချယ်မှု၏ အကျိုးဆက်များကို စဉ်းစားတာဝန်ယူရမည့် အခြေအနေမှ သူ့ကို ကင်းလွတ်စေသည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ အင်အားတစ်ခုတည်းသည် အမှန်တရား မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အင်အားသည် အောင်ပွဲကိုပင် ဆောင်ကြဉ်းမပေးနိုင်တတ်ပေ။