ပဲခူးဆားသာဂိ - ရာသီဥတု မတည်ငြိမ်မှုနှင့် လူသားသမိုင်း

ရာသီဥတု မတည်ငြိမ်မှုနှင့် လူသားသမိုင်း

ပဲခူးဆားသာဂိ

(မိုးမခ) ဧပြီ ၂၄၊ ၂၀၂၅

ရာသီဥတု ပြောင်းလဲလာမှုများက လူသားတို့၏ ဖွံ့ဖြိုးမှု၊ မတည်ငြိမ်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးအကျိုးသက်ရောက်မှုများ ဆက်စပ်နေသလား မေးခွန်း ရှိလာပါသည်။

လူသားသမိုင်းကို ကြည့်လျှင် “သတ်မှတ်ထားသော စက်ဝိုင်းတစ်ခုလို” မဟုတ်ဘဲ ရာသီဥတုအခြေအနေနှင့် လူမှုရေး၊ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးစနစ်များအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ရာသီဥတုသည် အခြေအနေများကို သတ်မှတ်ပေးသော်လည်း သမိုင်းကို ဖန်တီးသူမှာ လူသားများပင် ဖြစ်သည်။

Medieval Warm Period (ရှေးခေတ် အပူချိန်မြင့်သည့်ကာလ) ~950 – 1250

ဤကာလတွင် မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းအချို့တွင် ရာသီဥတု အနည်းငယ် ပူနွေးခဲ့သည်။

အကျိုးသက်ရောက်မှုများမှာ—

* လယ်ယာထုတ်လုပ်မှု တိုးချဲ့နိုင်ခြင်း

* လူဦးရေ တိုးတက်လာခြင်း

* ကုန်သွယ်ရေးနှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှု

ဥပမာများ -

* ပင်လယ်သွားစွန့်စားသည့် ဗိုက်ကင်းလူမျိုးများ၏ ရှာဖွေစူးစမ်းမှု (Greenland၊ မြောက်အမေရိက)

* ဥရောပနိုင်ငံများ၏ အာဏာတိုးချဲ့မှုများ

သဘောတရား — ရာသီဥတုကောင်း → ဖွံ့ဖြိုးမှုလွယ်ကူ

Little Ice Age (အအေးပိုသောကာလ) ~1300 – 1850

ရာသီဥတု အေးမြပြီး မတည်ငြိမ်မှုများ မြင့်တက်လာသည်။

အကျိုးသက်ရောက်မှုများ—

* အငတ်ဘေးများ (1315–1317)

* လူမှုရေးမတည်ငြိမ်မှု၊ လူများ နေရာရွှေ့ပြောင်းမှု

* စီးပွားရေးကျဆင်းမှု

ပင်လယ်ဓားပြခေတ် (Golden Age of Piracy) ~1650 – 1730

ဤကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း အဓိကအကြောင်းရင်းများမှာ—

* စစ်ပွဲအပြီး မတည်ငြိမ်မှု

* ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး တိုးချဲ့မှု

* ပင်လယ်ပေါ်တွင် ဥပဒေစိုးမိုးမှု နည်းပါးခြင်း

သဘောတရား — ရာသီဥတုဖိအား + နိုင်ငံရေး/ စီးပွားရေး ပြောင်းလဲမှု

စက်မှုခေတ်အစောပိုင်း ~1750 – 1900

* Little Ice Age အဆုံးသတ်

* ရာသီဥတု ပိုမိုတည်ငြိမ်လာခြင်း

အကျိုးသက်ရောက်မှုများ—

* စက်မှုတော်လှန်ရေး

* တွင်းထွက်ရေနံ (fossil fuels) စတင်အသုံးပြု

* စီးပွားရေး လျင်မြန်စွာ တိုးတက်

သဘောတရား — နည်းပညာသည် ရာသီဥတုကန့်သတ်ချက်များကို ကျော်လွန်မှု စတင်

မျက်မှောက် ခေတ်သစ် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု ~1900 – ယနေ့

လူသားများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကြောင့် ကမ္ဘာ့အပူချိန် မြင့်တက်လာသည်။

အကျိုးသက်ရောက်မှုများ—

* အလွန်ပြင်းထန်သော ရာသီဥတု မတည်ငြိမ်သည့် ဖြစ်ရပ်များ

* ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်မှု

* အစားအစာနှင့် ရေ အရင်းအမြစ်များ ရှားပါးလာခြင်း

သဘောတရား — ယခုအခါ လူသားများသည် ရာသီဥတုကို ကိုယ်တိုင် ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်လာစေသည်။

 ၂၁ ရာစု ရှုထောင့်

* ရာသီဥတု မတည်ငြိမ်မှု ပိုမိုမြင့်တက်

* အပြင်းအထန် ထိခိုက်မှုများ တိုးလာ

* လူများ migration ရွှေ့ပြောင်းမှု၊ ပဋိပက္ခ၊ စီးပွားရေး တည်ငြိမ်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှု

 အဓိကသဘောတရား

သမိုင်းသည်—

“ရာသီဥတုက အခြေအနေဖန်တီးသည်၊ လူသားများက ရလဒ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

* ရာသီဥတုကောင်း → ဖွံ့ဖြိုးမှုလွယ်

* ရာသီဥတုဆိုး → ဖိအားများတိုး

* သို့သော် ရလဒ်ကို ဆုံးဖြတ်သောအချက်များမှာ—

    * နည်းပညာ

    * အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်

    * စီးပွားရေး

ယနေ့ကမ္ဘာ — ရာသီဥတုနှင့် နိုင်ငံရေး

1.  အစားအစာ ရိက္ခာရှားပါးခြင်း → နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု အန္တရာယ်

* မိုးခေါင်ခြင်း၊ ရေကြီးခြင်း၊ အပူလှိုင်းများ

ဥပမာ— ဆီးရီးယား (2006–2010) မိုးခေါင် → လူရွှေ့ပြောင်း → မတည်ငြိမ်မှု

 ရာသီဥတုဖိအား → လူမှုရေးတင်းမာမှု

2.  လူ အများအပြားရွှေ့ပြောင်း အခြေချမှု

* လယ်ယာလုပ်ကိုင်ရန် ခက်ခဲလာသောအခါ လူများ ရွှေ့ပြောင်း

* နယ်နိမိတ်ကျော်  ဝင်ရောက်မှုများ တိုးလာ

 နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးဖိအားများ တိုးတက်

3.  ပဋိပက္ခ နဲ့ ဘေးအန္တရာယ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

ရာသီဥတုသည် စစ်ကို တိုက်ရိုက် မဖြစ်စေသော်လည်း—

“Threat multiplier” (အန္တရာယ်တိုးပွားစေသော အချက်)

* ရေ၊ ရိက္ခာ နဲ့ သဘာ၀ရင်းမြစ် သယံဇာတ ပြိုင်ဆိုင်မှု

* မြေယာ၊ အရင်းအမြစ်များ အပေါ် ပြိုင်ဆိုင်မှု

4. စီးပွားရေးထိခိုက်မှု

* သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ပျက်စီးမှု

* စီးပွားရေး လူမှုရေး အာမခံစနစ် ပြဿနာများ

* မြို့ပြအခြေခံအဆောက်အအုံ ပျက်စီးမှု

5.  နိုင်ငံရေးအတွက် စိန်ခေါ်မှုအသစ်များ

* Arctic (ရေခဲပျော် → ရေကြောင်း ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းအသစ် ရှာဖွေလာခြင်း

* စွမ်းအင် သုံးစွဲမှု ပြောင်းလဲလာခြင်း (fossil fuel မှ renewable energy သို့)

မြန်မာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ

သဘာဝဘေးများ

* မိုးရာသီ ရေကြီးမှု၊ မုန်တိုင်းများ၊ ငလျင်များ၊ ဆူနာမီ၊

* ဥပမာ - နာဂစ်မုန်တိုင်း (2008)၊ စစ်ကိုင်းငလျင်ကြီး

အကျိုးသက်ရောက်မှု—

* အစားအစာ မလုံလောက်မှု၊ ငတ်ပြတ်ခြင်း

* လူအများ ရွှေ့ပြောင်းမှု

* အစိုးရအပေါ် ယုံကြည်မှုကျဆင်း

လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအပေါ် ဖိစီးလာခြင်း

* မိုးရာသီ မတည်ငြိမ်မှု

* အပူကြောင့် သီးနှံထွက်နည်း

 မြန်မာတွင်

* စစ်နှင့် ရာသီဥတု → နှစ်ဆဖိအားဖြစ်လာသည်

 လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းမှု

* ထိုင်း၊ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှု

* နယ်စပ်ဒေသ မတည်ငြိမ်မှု

 ပဋိပက္ခနှင့် ဆက်နွှယ်မှု

* မြေယာ၊ ရေ၊ ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်း အပြိုင်အဆိုင် သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်း

* လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား ပြိုင်ဆိုင်မှု

ရာသီဥတုသည် စစ်ကို မဖန်တီးသော်လည်း စစ်ကို ရှည်ကြာစေသည်။

 ကယ်လီဖိုးနီးယား

အဓိကအန္တရာယ်များ—

* တောမီး

* အပူလှိုင်း

* ရေရှားပါးမှု

* ရေကြီးမှု

* ပင်လယ်ရေ မြင့်တက်မှု

အကျိုးသက်ရောက်မှုများ—

* အိမ်၊ မီး၊ အာမခံစနစ်ပြိုကွဲမှု

* နေထိုင်စရိတ် မြင့်တက်

* အခြေခံအဆောက်အအုံများ အားနည်းလာ

* လူ အများအပြား ရွှေ့ပြောင်းမှု

နှိုင်းယှဉ်ချက်

မြန်မာ

* ရာသီဥတု + စစ်ပွဲ + အားနည်းသော အုပ်ချုပ်မှု

   နိုင်ငံသားအားလုံး အကျပ်အတည်းဆိုက်ခြင်း

ကယ်လီဖိုးနီးယား

* ရာသီဥတု + အဆောက်အအုံ + စီးပွားရေးစနစ်

  ကုန်ကျစရိတ်နှင့် လူအများ အကန့်အသတ်ရှိလာခြင်း

 နိဂုံးချုပ်

သမိုင်း၏ ထပ်ခါတလဲလဲ တွေ့ရသောပုံစံမှာ—

ပတ်ဝန်းကျင်ဖိအား + အားနည်းသောစနစ် = မတည်ငြိမ်မှု

ယနေ့တွင် ထူးခြားချက်မှာ—

* သက်ရောက်မှုအကျယ်အဝန်း = ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ

* အမြန်နှုန်း = ပိုမိုမြန်ဆန်

* အကြောင်းရင်း = လူသားကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေခြင်း

အဓိက takeaway—

* သတ်မှတ်ထားသော “cycle” မရှိ

* သို့သော် “pattern” တစ်ခုရှိသည်

   ရာသီဥတု ↔ လူမှုစနစ် (အပြန်အလှန် ထိခိုက်စေသည်)

တစ်ကြောင်းချုပ် —

“ရာသီဥတုသည် ပြဇာတ်ခုံကို တည်ဆောက်သည်၊ လူသားများက ထိုဇာတ်ကို ရေးသည်၊ ကပြသည်။

Join Us @ MoeMaKa Telegram
t.me@moemaka
Please show your support, donate with Zelle
Zelle to moemaka.org@gmail.com "MoeMaKa Multimedia"
Like and Subscribe MoeMaKa YouTube Channel
youtube.com/@moemaka
Like us on MoemaKa Facebook
Follow us on X
X.com/MoeMaKa
#MoeMaKaMedia
#WhatsHappeningInMyanmar